dr. Rob van Gerwen
Consilium Philosophicum
Utrecht

Eye Openers. Film en filosofie 2.

HOVO logo Nijmegen

HOVO Nijmegen
Radboud Universiteit
september-december 2014

Het aanbod op deze pagina stamt uit het verleden. Voor actueel aanbod zie rechts op de menu's onder Overig aanbod.

Algemene inleiding

In deze cursus starten we steeds met een inleiding van een uur over de relevante filosofische kwesties; daarna 15 minuten pauze en dan bekijken we een film, waarna nog enige tijd resteert om de film te bespreken. Eventuele losse eindjes nemen we mee naar de volgende bijeenkomst. (De film start dus doorgaans om 14.30 uur.)

Wat is film? Wat is filosofie? Film, zo zal blijken, is het in beeld brengen van ervaringen van personages. Gaat dat altijd goed? Nee. Is er maar één manier om ervaring in beeld te brengen? Nee. Iedere poging leert ons meer over film, en over filosofie. We zullen naar sterke films kijken, dus het kijkplezier zal niet gering zijn. Van deelnemers wordt niets meer verwacht dan een open geest en een goed gemoed, de rest wordt geleverd.

Maar films zijn ook een kunst. Dat wil onder meer zeggen dat ze ook de middelen die de crew ter beschikking staan zullen uitproberen. Het heeft altijd zin om je af te vragen of een film artistieke kwaliteit heeft. Films gaan niet alleen over een onderwerp; ze onderzoeken ook de manieren waarop dat onderwerp het beste in beeld (en geluid) gebracht kan worden. Je zou kunnen zeggen dat kunstwerken representatiemiddelen onderzoeken, en dat geldt ook voor films.
Films, en foto's ook—het zijn eigenlijk fenomenologische analyses van onderwerpen: pogingen om de subjectieve dimensie van gebeurtenissen over te brengen.

Films en filosofie

Als het gaat om de combinatie van films en filosofie bestaan er minstens twee typen films:
1. Films die een filosofische kwestie als onderwerp hebben en dit met een beeldverhaal tot leven brengen. Voorbeelden hiervan zijn The Matrix (Cartesiaans scepticisme); Memento (de beleving van falend geheugen); Minority Report (kun je verantwoordelijk zijn voor misdaden die je nog niet gepleegd hebt?); Inception (de logica van dromen). We gaan niet naar dit soort films kijken (vandaar dat ik de titels doorgestreept heb), omdat ze doorgaans weinig meer zijn dan illustraties van filosofische thema's. Wat vanuit mijn benadering evenmin voor deze films pleit is dat ze zich geen van alle primair om het subjectieve perspectief van de personages bekommeren, maar vooral een coherent verhaal (willen) vertellen, waar de kijker zich dan het hoofd over kan breken. (Voor de duidelijkheid: daar is niets mis mee; het past alleen niet in de benadering die ik voor deze cursus heb gekozen.)
2. Films die met hun materiaal iets filosofisch duidelijk maken over films. Bij dergelijke films kijken we naar typische manieren waarop iets overgebracht wordt, en naar de manier waarop kijkers erin slagen dit te begrijpen (de fenomenologie ervan). We bespreken de films om hun eigen verdiensten, en leren daar iets filosofisch van over kunst/film. We benaderen deze films als een artistiek onderzoek met filosofische relevantie.

Het thema dat we dit keer gekozen hebben zal ons toch vaak dichter bij het verhaal van de films brengen, dan bij de experimentele kanten van de films.

Eye-openers en perspectieven

Wie het over film heeft, heeft het over waarneming—en waarneming vindt altijd plaats vanuit een bepaald perspectief. Anders dan teksten laat een film de gebeurtenissen zien en horen—vanuit een bepaald perspectief. Sommige van de films die we gaan zien vertonen het perspectief van verschillende personages. En soms vloekt het perspectief aan het eind van een film met het perspectief dat de film eerst zorgvuldig bij de kijker heeft opgebouwd.

...Perspectief vormt de rode draad door deze cursus...

Een centraal onderwerp voor ieders waarneming is de ander. Hoe zien wij andere mensen — hoe zien zij ons? Hoe belangrijk is het om regelmatig met mensen om te gaan die belangrijk voor jou zijn? Wat is het zelf? Zien we het in de spiegel?
Is alles wat een film overbrengt zichtbaar en hoorbaar? Wat gebeurt er tussen twee beelden in? Welke middelen gebruikt een film om ons een verhaal te vertellen? Het beeld en het geluid van een handeling, inderdaad, maar ook muziek en ellipsen, gaten in het verhaal, standpuntswisselingen (de camera die vanuit de positie van een bepaald personage kijkt), enz. Wat gebeurt er met de kijker wanneer zij een flash-back te zien krijgt? Is een associatie niet ook een soort flash-back? Maar hoe brengt een film de associaties van een personage in beeld?

Over Rob van Gerwen

Dr. Rob van Gerwen is senior docent en onderzoeker aan departement Wijsbegeerte (faculteit Geesteswetenschappen) van Universiteit Utrecht. Hij doceerde ook aan de Koninklijke Akademie voor Beeldende Kunsten en het Koninklijk Conservatorium in Den Haag en de Hogeschool der Kunsten te Utrecht, aan de HOVO's van Nijmegen, Utrecht en Brabant, en aan kunstinstellingen in Breda en Eindhoven. Hij is directeur/eigenaar van Consilium Philosophicum.

Hij publiceerde vele artikelen en zes boeken, over onderwerpen uit de filosofie van de kunst. Hieronder een met cum laude beoordeeld proefschrift, Art and Experience (1996); verder een boek over Richard Wollheims benadering van schilderkunst, bij Cambridge University Press (2001), en, bij het Centraal Museum in Utrecht, Kleine overpeinzingen. Over kunst kijken in het museum (2003). April 2016 verscheen bij uitgeverij Klement, zijn Moderne filosofen over kunst (tweede druk, maart 2017). Hij rondt momenteel een boek af over Kunst en het kwaad, en werkt daarnaast aan de esthetica van menselijke schoonheid, gelaatsexpressie en cosmetische chirurgie.
Via zijn websites vindt u onderwijsbeschrijvingen, artikelen, voordrachten, tweets en een weblog. Meer...

Over de cursus en de locatie

Locatie: Gymnasion, Heyendaalseweg 141, zaal GN7, eerste verdieping.
Woensdag, 14.00 - 17.00 uur. Kijk voor de dagen in onderstaand weekschema.

Handouts

Handouts komen beschikbaar na afloop van ieder college. Vraag docent om inloggegevens.

Weekschema 2013

1. 24 september 2014. Een knul en zijn vader

Film: Le Gamin au vélo, r. Jean-Pierre en Luc Dardenne, 2011 (genre: psychologisch drama, 87 min.)



De plot van Le Gamin au vélo
Cyril, de knul met de fiets, is bijna twaalf en wil maar één ding: zijn vader terugvinden die hem in een kindertehuis geplaatst heeft. Tijdens zijn zoektocht ontmoet hij Samantha, die een kapsalon heeft en bereid is om Cyril in het weekend in huis te nemen. Cyril beseft nog niet dat Samantha echt om hem geeft. En hij heeft haar liefde hard nodig om zijn woede te sussen.

Jean-Pierre en Luc Dardenne: Le Gamin au vélo

Le Gamin au vélo, 2008.

Thomas Doret.

Met: Thomas Doret, Cécile De France, Jérémie Renier.

2. 1 oktober 2014. Na de Apartheid

Film: Disgrace, r. Steve Jacobs, 2008 (genre: psychologisch, 119 min.)

Liefde is mooi, helder, en eenduidig, toch? Waarschijnlijk is dat wel zo. Maar misschien is liefde alleen mooi binnen een cultuur, en daarbuiten niet. Maar wat grenst culturen af? Vanuit de ene cultuur is een liefde mooi, vanuit de andere is ze een schande.
Wat is dat eigenlijk: een schande? Niet iets waar men zich zelf voor schaamt. Anderen doen dat voor je. Maar de anderen dragen die schaamte niet zelf, maar verwijten jou dat jij hem niet voelt. Vanuit wiens perspectief is iets een schande? Een ingewikkeld verhaal naar een roman van J. Coetzee, dat speelt in het Zuid-Afrika van na de afschaffing van de Apartheid. De strijd tussen blank en zwart is nog niet gestreden.

De plot van Disgrace
David Lurie, een professor uit Kaapstad met een amorele levenswandel, heeft een onwaarschijnlijke affaire met een studente. Hij weigert zich te verdedigen nadat hij haar een voldoende heeft gegeven voor een toets die ze niet eens gemaakt heeft. Ontslagen verhuist hij naar de boerderij die zijn dochter Lucy onder erbarmelijke omstandigheden runt. Wanneer ze door lokalen worden overvallen en gemolesteerd, weigert Lucy terug te vechten, maar David laat niet op zich zitten.

Steve Jacobs: Disgrace

Disgrace, 2008.

John Malkovich, Jessica Haines.

Met: John Malkovich, Jessica Haines, Natalie Becker.

3. 8 oktober 2014. Abstracte film

Film: Pickpocket, r. Robert Bresson, 1959 (genre: xxx 75 min.)

Wat moet je in beeld brengen om iets te vertellen? Soms laat men een voice-over het werk doen, maar meestal gebruikt men letterlijke afbeelding. Bresson laat soms juist iets weg waardoor hij de verbeelding activeert. Ik noem dat intimatie. Het maakt de meest belangrijke momenten intiem. Maar hoe werkt het?

De plot van Pickpocket
In Parijs leeft Michel in een klein kamertje. Hij brengt zijn tijd door met het stelen van beurzen in publieke ruimtes. Zijn enige vrienden zijn Jacques, die hem aan een baan probeert te helpen, en het buurmeisje van zijn moeder, Jeanne. Als zijn moeder overlijdt, gaat Michel samenwerken met twee kruimeldieven, ondanks dat hij voortdurend door de politie in de gaten wordt gehouden. Om aan de politie te ontkomen reist hij een tijdje naar het buitenland. Als hij na twee jaar terugkeert, vindt hij Jeanne die op haar eentje leeft met een kind dat ze van Jacques heeft. Michel wil haar helpen en zoekt een eerlijk baantje. Bij de paardenrennen valt hij echter opnieuw voor de verleiding en wordt hij gepakt.

Robert Bresson: Pickpocket

Pickpocket, 1959.

 

Met: Martin LaSalle, Marika Green, Jean Pélégri.

4. 15 oktober 2014. Het nu en religieuze perspectieven

Film: Ida, r. Pawel Pawlikowski, 2013 (genre: psychologisch-historisch, 80 min.)



De plot van Ida
Polen, 1962. Anna staat op het punt haar geloftes voor het klooster af te leggen als ze erachter komt dat ze nog familie heeft. Ze blijkt van Joodse afkomst en eigenlijk Ida te heten. Samen met haar tante Wanda duikt ze in haar verleden.

Pawlikowski: Ida

Ida, 2013.

Agata Trzebuchowska.

Met: Agata Trzebuchowska, Agata Kulesza, Dawid Ogrodnik

5. 29 oktober 2014. Beeld en afbeelding—en motivatie.

Film: Caché, Michael Haneke, 2005 (genre: Psychologisch drama, 117 min.)

Beelden in de werkelijkheid en verfilmde beelden. Het perspectief van de maker van de beelden tegenover dat van degene die op de beelden staat.

De plot van Caché
Georges (Duteuil) heeft een literair praatprogramma op televisie. Hij en zijn vrouw (Binoche) ontvangt pakketjes met bewakingsvideo's van hun eigen leven die gemaakt zijn vanuit de straat tegenover hun huis en onbegrijpelijke tekeningen. Hij heeft geen idee wie ze bij hen aflevert. Na verloop van tijd worden de beelden op de video's persoonlijker. De zender kent Georges al lange tijd. Hij voelt zich bedreigd, maar omdat hij niet lijfelijk bedreigd wordt, krijgt hij geen hulp van de politie.

Haneke: Caché

Caché, 2005.

Daniel Auteuil, Juliette Binoche.

Met: Daniel Auteuil, Juliette Binoche

6. 5 november 2014. Wegen van de misdaad.

Film: Fargo, r. Joel en Ethan Coen, 1996 (genre: crime, 98 min.)

Genres volgen strakke regels. Misdaadfilms hebben meestal slechteriken als de criminelen, die doorgaans gewiekst zijn en politieagenten die hoe slim ze de dingen ook aanpakken vaak achter het net vissen, onder meer doordat de regels waarbinnen ze hun werk moeten doen zo fnuikend zijn. De Coen broers breken het genre open met een onwaarschijnlijke opdrachtgever, ditto huurmoordenaars en politie-inspecteur. Losers en helden wisselen van plaats. Het meest onwaarschijnlijke personage haalt de overwinning.

De plot van Fargo
Jerry Lundegaard plant een tamelijk onzinnige misdaad, maar die valt in duigen door zijn eigen geweifel en dat van de beulen die hij erop uit stuurde—en door het aanhoudende politiewerk van de zwangere Marge Gunderson.

Coen Bros.: Fargo

Fargo, 1996.

Frances McDormand.

Met: Frances McDormand, William H. Macy, Steve Buscemi

7. 12 november 2014. Perspectieven en humor

Film: Les Vacances de M. Hulot, r. Jacques Tati, 1953 (genre: humor, 83 min.)


Over humor bestaan verschillende filosofische theorieën: superioriteit, ontlading, en onsamenhangendheid zijn de belangrijkste termen waarmee humor begrepen is. Maar humor is ook een retorische situatie waarbij het publiek zelf door het perspectief van de grap als het ware "gedefinieerd" wordt: we worden meegesleept in een perspectief. Dat is dan ook wat er gebeurt als de clue ons overvalt: we beseffen wat er met ons is gebeurd. Wat gebeurt er in deze lieflijk grappige film van Jacques Tati met de kijker? Hij verandert in een kind en geniet weer als ware hij teruggekeerd naar zijn kinderjaren.

De plot van Les Vacances de M. Hulot
M. Hulot gaat op vakantie aan zee, en maakt er de dingen mee die men zoal op een vakantie aan zee meemaakt—althans, vroeger dan, toen we nog jong waren (of daarvoor nog). Alles zien we anders: gekwebbel van mensen onderling; een man die ijs verkoopt; een hotel waar biljart gespeeld wordt en naar muziek geluisterd wordt; een deur die piept, enz.

Tati: Les Vacances de M. Hulot

Les Vacances de M. Hulot, 1953.

Jacques Tati.

Met: Jacques Tati.

8. 19 november 2014. Het zelf en de ander.

Film: Persona, r. Ingmar Bergman, 1966 (genre: psychologisch, 83 min.)

Iedereen is iemand. Iedereen heeft een zelf. Maar hoe komen we aan dat zelf? Zien we het in de spiegel? Hebben we het zelf gemaakt, is het genetisch, aangeboren, of ontwikkelen we het in interactie met anderen?

De plot van Persona
Een verpleegster moet een actrice verzorgen die niet meer praat. Ze ontdekt dat de persona van de actrice met de hare versmelt.

Ingmar Bergman: Persona

Persona, 1966.

Bibi Andersson, Liv Ullmann.

Met: Bibi Andersson, Liv Ullmann.

9. 26 november 2014. Hoe liefde ontwaakt

Film: In the mood for love, Wong Kar Wai, 2000 (genre: psychologisch, 98 min.)


In the mood for love is een Chinese film, en dat ziet en voelt men tot in de kleinste details. Toch heeft regisseur Wai cinematografische ingrepen ontwikkeld die ons minder vreemd aanvoelen. We zien niet alles waarvan we weten dat het er is.

De plot van In the mood for love
Een man en een vrouw komen naast elkaar te wonen in een appartementen-gebouw. Hun respectieve echtgenoten zijn doorlopend van huis. Langzaam maar zeker komen de man en de vrouw erachter dat hun echtgenoten hen met elkaar bedriegen. Tussen de twee achtergeblevenen ontwikkelt zich een bescheiden "dans" van aantrekkingskracht.

Wai: In the mood for love

In the mood for love, 2000.

Maggie Cheung.

Met: Maggie Cheung, Tony Leung Chiu Wai, Ping Lam Siu

10. 3 december 2014. Leugen en werkelijkheid

Film: Jagten, r. Thomas Vinterberg, 2012 (genre: psychologisch, 115 min.)



De plot van Jagten
Een eenzame onderwijzer poogt het toezicht over zijn zoon te krijgen. Zijn leven wordt allengs beter door het vinden van een liefde. Hij krijgt ook goed nieuws van zijn zoon, maar zijn kwetsbare geluk wordt ruw verstoord door een onschuldig leugentje van een van zijn leerlingen.

Vinterberg: Jagten

Jagten, 2012.

Mads Mikkelsen.

Met: Mads Mikkelsen, Thomas Bo Larsen, Annika Wedderkopp

Weblog