dr. Rob van Gerwen
Consilium Philosophicum
Utrecht

Afstand en nabijheid. Film en filosofie 8.

logo Verkadefabriek

Verkadefabriek
's-Hertogenbosch
September 2020 — februari 2021

Vooraf

In deze cursus starten we in principe steeds met een inleiding over de filosofische kwestie waar de film over gaat; dan bekijken we de film, waarna nog enige tijd resteert om de film te bespreken. Eventuele losse eindjes nemen we mee naar de volgende bijeenkomst.

Inleiding

Anderhalve meter afstand leek in het begin niet veel, maar inmiddels voelt het verkeerd, alsof je de ander niet meer als mens mag zien. Een gevoel voor de juiste afstand is altijd al essentieel: niet te dichtbij of het voelt naar, noch te veraf of de communicatie lijkt verbroken. Bij rouw is die afstand tot de geliefde absoluut (Birth), bij toerisme gaat het niet alleen om geografische maar ook om culturele afstand en de vraag of juist die laatste wel te overbruggen is (Paradies: Liebe). In Sami Blood zien we de afstand die tot het eigene ontstaat als gevolg van discriminatie (en de eigen bijdrage daar aan). Afstand gaat altijd om de nabijheid die er voor even, of voor altijd, niet is; en om de gepastheid van de juiste afstand. Buiten de hier al genoemde films, zien we er nog drie, van grote artistieke kwaliteit, afwisselend tragisch en komisch, glashelder en "moeilijk". Bijvoorbeeld Marriage Story van Noah Baumbach en Melancholia van Lars von Trier.
Kortom, afstand en nabijheid is een bijzonder rijk thema met positieve en negatieve, morele, psychologische, emotionele en sociale componenten. Het staat centraal in wie we zijn, hoe we gezien (willen) worden en hoe we anderen zien. We kijken opnieuw naar sterke films.

Films en filosofie

Als het gaat om de combinatie van films en filosofie bestaan er minstens twee typen films:
1. Films die een filosofische kwestie als onderwerp hebben en dit met een beeldverhaal tot leven brengen. Voorbeelden hiervan zijn The Matrix (Cartesiaans scepticisme); Memento (de beleving van falend geheugen); Minority Report (kun je verantwoordelijk zijn voor misdaden die je nog niet gepleegd hebt?); Inception (de logica van dromen). We gaan deze keer naar dit soort films kijken, doorgaans weinig meer dan illustraties van filosofische thema's. In geen van deze films draait het primair om het subjectieve perspectief van de personages—de films willen vooral een filosofisch coherent verhaal vertellen, waar de kijker zich het hoofd over kan breken.
2. Films die met hun materiaal iets filosofisch duidelijk maken—over films. Bij dergelijke films kijken we naar typische manieren waarop iets overgebracht wordt, en naar de manier waarop kijkers erin slagen dit te begrijpen (de fenomenologie ervan). We bespreken de films om hun eigen verdiensten, en leren daardoor iets filosofisch over kunst/film. We benaderen deze films als een artistiek onderzoek met filosofische relevantie. Dit soort films staat centraal in alle Film en filosofie-reeksen (behalve de vijfde die over filosofische films ging).

...Het belang van filosofische vragen loopt als een rode draad door deze cursus...

Over Rob van Gerwen

Dr. Rob van Gerwen is senior docent en onderzoeker aan departement Wijsbegeerte (faculteit Geesteswetenschappen) van Universiteit Utrecht. Hij doceert ook aan de Koninklijke Akademie voor Beeldende Kunsten en het Koninklijk Conservatorium in Den Haag en de Hogeschool der Kunsten te Utrecht, aan de HOVO's van Nijmegen, Utrecht en Brabant, en aan kunstinstellingen in Den Bosch, Breda, Helmond en Eindhoven. Hij is directeur/eigenaar van Consilium Philosophicum.

Hij publiceerde vele artikelen en zeven boeken, over onderwerpen uit de filosofie van de kunst. Hieronder een met cum laude beoordeeld proefschrift, Art and Experience (1996); verder een boek over Richard Wollheims benadering van schilderkunst, bij Cambridge University Press (2001), en, bij het Centraal Museum in Utrecht, Kleine overpeinzingen. Over kunst kijken in het museum (2003). In 2016 verscheen bij uitgeverij Klement, zijn Moderne filosofen over kunst (tweede druk, 2017).
Eind 2018 verscheen, ook bij uitgeverij Klement, Zullen we contact houden. Hoe we de geest uit ons wereldbeeld verwijderen, over de tegenwerking van de subjectieve geest en onze verantwoordelijkheid door digitale technologie en het objectivisme van de moderne gemechaniseerde wetenschappen — onze eigen (objectieve) geest is daarvoor verantwoordelijk.
Hij rondt momenteel een boek af over Kunst en het kwaad, en werkt daarnaast aan de esthetica van menselijke schoonheid, gelaatsexpressie en cosmetische chirurgie.
Via zijn websites vindt u onderwijsbeschrijvingen, artikelen, voordrachten, tweets en een weblog. Meer...

Over de cursus en de locatie

Locatie: Verkadefabriek
Woensdag-avond, 19.30 - 22.15 uur. Kijk voor de dagen in onderstaand weekschema.

Handouts

Handouts komen beschikbaar na afloop van ieder college. Vraag docent om inloggegevens.

Weekschema 2020

1. 23 september 2020. AFSTAND TOT JEZELF OVERBRUGGEN

Film: Sami Blood, 2016, Amanda Kernell (genre: drama, historisch, 110 min)

Hoe neem je afstand van iets eigens als je daar om gediscrimineerd wordt? Hoe doorbreek je die discriminatie — door terug te vechten of door jezelf in een andere wereld onder te dompelen in de hoop dat je daarmee je leven beter maakt en over die discriminatie heen kunt stappen?
Pindarus zei ooit: `Word wat je bent na geleerd te hebben wat dat inhoudt'. Een nogal pardoxaal advies: je kunt niet actief iemand worden, want je moet er eerst passief acchter komen wie je bent. Maar er zit natuurlijk wel wat in: als je jezelf al tezeer verloochent in je poging iemand te worden, zal je plan niet slagen, maar word je ongelukkig.

De plot van Sami Blood

Een Sami meisje, van een zeer traditionele gemeenschap van rendierfokkers wordt geconfronteerd met racisme in de 1930-er jaren op haar kostschool en begint van een beter leven te dromen. Om daar te komen zal ze haar omgeving moeten veranderen en dat heeft gevolgen voor haarzelf en haar eigen familie.

Amanda Kernell: Sami Blood

Sami Blood, 2016 (Amanda Kernell).

Maj-Doris Rimpi.

Met: Maj-Doris Rimpi, Olle Sarri, Ánne Biret Somby

2. 14 oktober 2020. DE LIEFDE CONSUMEREN

Film: Paradies: Liebe, 2012, Ulrich Seidl (genre: psychologisch drama, 116 min.)

Wat zoeken toeristen, behalve iets wat ze in hun eigen leven niet kunnen realiseren? Maar zullen ze dat elders wel kunnen vinden of jagen ze een theorie na?

De plot van Paradies: Liebe

Teresa, een vijftigjarige Oostenrijkse, trekt naar Kenia voor (seksuele) liefde. Net als alle toeristen komt ze consumeren en verwacht ze dat de mensen ter plaatse blij zijn met hun aanwezigheid. Maar die mensen hebben ook zelf een leven.

Seidl: Paradies: Liebe

Paradies: Liebe, 2012 (Ulrich Seidl).

Margarete Tiesel.

Met: Margarete Tiesel, Peter Kazungu, Inge Maux.

3. 18 november 2020. DE EIGEN DOOD

Film: Melancholia, 2011, Lars von Trier, (genre: drama, 135 min)

Sterven is een persoonlijke uitdaging voor ieder van ons. Het grootste probleem lijkt de allenigheid ervan. Je naasten blijven doorleven, jij verdwijnt uit hun leven. Altijd is dat in evenwicht geweest, nu wordt het ruw verstoord en je kunt je er maar niet bij neerleggen dat jij daar als enige geen getuige meer van zult zijn. Tenzij natuurlijk de hele wereld vergaat en iederen op hetzelfde moment sterft. Hoe ga je dan dood?

De plot van Melancholia

Twee zussen met een ongemakkelijke relatie zijn getuige van het naderen van een mysterieuze planeet, Melancholia, die de wereld zal verpletteren. Planeten bewaren gewoonlijk hun afstand.

Lars von Trier: Melancholia

Melancholia, 2011 (Lars von Trier).

Alexander Skarsgård, Kirsten Dunst, Charlotte Gainsbourg.

Met: Kirsten Dunst, Charlotte Gainsbourg, Kiefer Sutherland, Alexander Skarsgård.

4. 16 december 2020. AFSTAND IN EEN HUWELIJK

Film: Marriage Story, 2000, Noah Baumbach (genre: psychologisch drama, 137 min.)

Kan een film over een echtscheiding grappig, liefdevol, ontroerend én romantisch zijn?

Plot van Marriage Story

Theaterregisseur Charlie en actrice Nicole besluiten na jaren huwelijk uit elkaar te gaan. Aanvankelijk verloopt dat nog redelijk amicaal — ze hebben samen een achtjarige zoon — maar zodra de advocaten erbij worden gehaald gaat het mis.

Noah Baumbach: Marriage Story

Marriage Story, 2014, Noah Baumbach.

Scarlett Johansson, Adam Driver.

Met: Adam Driver, Scarlett Johansson, Julia Greer, Laura Dern.

5. 13 januari 2021. SEKSUELE VOORKEUR EN DE AFSTAND TOT JEZELF

Film: Muidhond, 2019, Patrice Toye. (genre: psychologische tragedie, 99 min.)

Deze Vlaamse verfilming van de Nederlandse roman van Inge Schilperoord vraagt nogal wat van de kijker: sympathie voor een pedoseksueel. Regisseur Toye (Rosie) houdt het drama aangenaam klein terwijl ze de ongemakkelijke spanning steeds verder opvoert – onverschrokken, maar ook met veel tact en mededogen. We hebben allemaal een seksuele voorkeur, maar hoeven hem niet allemaal tegen te gaan. Hoe krijg je die afstand tot jezelf? Dit is een tragedie zoals Oidipus Rex er een is, volgens het boekje (van Aristoteles).

Plot van Muidhond

Schuwe twintiger Jonathan (Govaerts) is beschuldigd van kindermisbruik maar mag de gevangenis uit wegens gebrek aan bewijs. Thuis bij zijn moeder, in een deprimerend appartementje aan de kust, probeert hij zijn leven op orde te krijgen, wat wordt bemoeilijkt door een tienjarig buurmeisje dat toenadering zoekt.

Toye: Muidhond

Muidhond, 2019 (Patrice Toye).

Tijmen Govaerts, Ina Geerts.

Met: Tijmen Govaerts, Julia Brown, Ina Geerts, Greet Verstraete en Line Pillet.

6. 10 februari 2021. ROUW.

Film: Birth, Jonathan Glazer, 2004 (genre: Psychologisch drama, fantasie, mysteria, 100 min., scenario: Jean-Claude Carrière)

Hoe beleef je de afstand tot je overleden dierbare?

Plot van Birth

Nicole Kidman speelt een weduwe die haar overleden man mist. Een jongen probeert haar ervan te overtuigen dat hij haar man is.

Glazer: Birth

Birth, 2004 (Jonathan Glazer).

Danny Huston, Nicole Kidman.

Met: Nicole Kidman, Danny Huston, Cameron Bright, Lauren Bacall.

Weblog

Philosophy of the Arts, a blog by Rob van Gerwen