dr. Rob van Gerwen
Consilium Philosophicum
Utrecht

Filosofische films.
Filosofie en film.

HOVO logo Utrecht

HOVO Utrecht
Universiteit Utrecht
Juli 2021

Vooraf

In deze korte zomercursus kijken we naar filosofische films: films die overduidelijk filosofische thema's aan de orde stellen. We hebben een leuke selectie gemaakt van vier films waar aardige filosofische noten over gekraakt kunnen worden.
Deze "prequel" leidt hopelijk een reeks van cursussen Filosofie en film in, waarin filosofische thema's gekoppeld werden aan films die vanwege hun artistieke verdienste uitgekozen zijn.

In de cursussen Filosofie en film starten we steeds met een inleiding over de filosofische kwestie waar de film over gaat; dan bekijken we de film, waarna nog enige tijd resteert om de film te bespreken. Eventuele losse eindjes nemen we mee naar de volgende bijeenkomst.

Filosofie en films

Als het gaat om de combinatie van films met filosofie kunnen we aan minstens twee typen films denken:
Ten eerste films die een filosofische kwestie als onderwerp hebben en dit met een beeldverhaal tot leven brengen. Voorbeelden hiervan zijn The Matrix (Cartesiaans scepticisme); Memento (de beleving van falend geheugen); Minority Report (kun je verantwoordelijk zijn voor misdaden die je nog niet gepleegd hebt?); Inception (de logica van dromen). Zulke films vertellen vooral een filosofisch coherent verhaal, waar de kijker zich het hoofd over zal breken. Toch zullen we zien dat het filmkarakter van deze films zijn weerslag heeft op hun filosofische gehalte. We gaan deze keer naar dit soort films kijken.
Ten tweede films die met hun materiaal iets filosofisch duidelijk maken—over films. Bij dergelijke films kijken we naar typische manieren waarop iets overgebracht wordt, en naar de manier waarop kijkers erin slagen dit te begrijpen (de fenomenologie ervan). We bespreken deze films om hun eigen verdiensten, en leren daardoor iets filosofisch over kunst/film, waarneming, subjectiviteit. We benaderen deze films als een artistiek onderzoek, zoals we dat tegenwoordig noemen, onderzoek met artistieke middelen en met een filosofische relevantie. Dit soort films staat centraal in de andere Filosofie en film-cursussen.

...Het belang van filosofische vragen loopt als een rode draad door deze cursus...

Over Rob van Gerwen

Dr. Rob van Gerwen is senior docent en onderzoeker aan departement Wijsbegeerte (faculteit Geesteswetenschappen) van Universiteit Utrecht. Hij doceert ook aan de Koninklijke Akademie voor Beeldende Kunsten en het Koninklijk Conservatorium in Den Haag en de Hogeschool der Kunsten te Utrecht, aan de HOVO's van Nijmegen, Utrecht en Brabant, en aan kunstinstellingen in Den Bosch, Breda, Helmond en Eindhoven. Hij is directeur/eigenaar van Consilium Philosophicum.

Hij publiceerde vele artikelen en zeven boeken, over onderwerpen uit de filosofie van de kunst. Hieronder een met cum laude beoordeeld proefschrift, Art and Experience (1996); verder een boek over Richard Wollheims benadering van schilderkunst, bij Cambridge University Press (2001), en, bij het Centraal Museum in Utrecht, Kleine overpeinzingen. Over kunst kijken in het museum (2003). In 2016 verscheen bij uitgeverij Klement, zijn Moderne filosofen over kunst (tweede druk, 2017).
Eind 2018 verscheen, ook bij uitgeverij Klement, Zullen we contact houden. Hoe we de geest uit ons wereldbeeld verwijderen, over de tegenwerking van de subjectieve geest en onze verantwoordelijkheid door digitale technologie en het objectivisme van de moderne gemechaniseerde wetenschappen — onze eigen (objectieve) geest is daarvoor verantwoordelijk.
Hij rondt momenteel een boek af over Kunst en het kwaad, en werkt daarnaast aan de esthetica van menselijke schoonheid, gelaatsexpressie en cosmetische chirurgie.
Via zijn websites vindt u onderwijsbeschrijvingen, artikelen, voordrachten, tweets en een weblog. Meer...

Over de cursus en de locatie

Locatie: Utrecht, De Uithof, n.n.b.
Data en tijdstippen n.n.b. Met een ruime pauze voor een lunch. Kijk voor de dagen in onderstaand weekschema.

Handouts

Handouts komen beschikbaar na afloop van ieder college. Vraag docent om inloggegevens.

Weekschema Zomer 2020

Hoofdthema's

We zullen in deze korte reeks overigens ook zien dat het één ding is om filosofische argumenten uit te schrijven, zoals filosofen dat graag doen; maar iets heel anders om ze in een film in beeld en tot leven te brengen. Filosofen werken graag met gedachtenexperimenten, zogenaamde "counterfactuals", situaties die evident niet mogelijk zijn. Zij doen dat omdat zulke situaties ons dwingen om beter over bepaalde filosofische kwesties na te denken. De films in deze reeks vervullen zo'n rol.

A. Wat is de werkelijkheid?

Scepticisme is een populair thema in veel filosofische films—ook in de filosofie: door te twijfelen aan de meest voor de hand liggende zaken scherpen we ons denken. Zo handelt The Truman Show, op zijn eigen manier, over de vraag of de werkelijkheid om ons heen wel de echte werkelijkheid is. Ex Machina gaat over de vraag of we andere geesten wel kunnen kennen (of beter: of we wel zeker kunnen zijn dat andermans geest niet die van een robot is—of omgekeerd; of we de geest van een robot wel van die van een mens kunnen onderscheiden). We zien hoe in deze films oude vragen met ontwikkelingen in de media en de robotica in verband worden gebracht.

1. Datum n.n.b. Solipsisme is een scepticisme.

Film: The Truman Show, r. Peter Weir, 1998 (genre: filosofische science-fiction, 103 min.)

Solipsisme is een scepticisme dat uitgaat van het ik, en dan niet verder komt. De werkelijkheid is als een film die speciaal voor ons opgevoerd wordt—welk kind heeft dit nooit eens gevoeld? Een solipsist meent dat hij/zij alleen zeker kan zijn van het eigen ik, de eigen ervaringen. De rest kan een verzinsel zijn van een kwaadwillende god (Descartes), of computer (The Matrix) en je kunt met geen mogelijkheid uitmaken wat dan wel werkelijk is, want je kunt niet buiten deze ene werkelijkheid stappen.

De plot van The Truman Show
Truman Burbank leeft een nep-leven maar dat weet hij niet. Hij is een soapster en iedereen om hem heen speelt. Uiteraard komt Truman erachter wat er aan de hand is, maar wat dan?

Weir: The Truman Show

The Truman Show, 1998.

Met: Jim Carrey, Ed Harris, Laura Linney.

B. Wat is de mens?

Als we een ander wezen zien, weten we normaliter zonder enige twijfel of het een mens is. De vraag "Is dat wel een mens?" stellen we alleen over een mens, die verder onze normale verwachtingen weerspreekt—bijvoorbeeld iemand die al jaren in coma ligt, of een massamoordenaar. Primo Levi stelt precies deze vraag juist over de slachtoffers van de nazi-terreur. Wij concentreren ons vooral op de rol die de ander bij ons zelfbeeld speelt. Wie is de ander; is het een vriend of een vijand van ons ik (Under the skin)? Wie is dat ik? Kun je een ander worden door je in gedachten, gevoelens en gedrag als die ander voor te doen (Certified Copy)? En kun je wel een zelfbeeld onderhouden als anderen dat niet regelmatig bevestigen (Up in the air)?

2. Datum n.n.b. Wanneer is iemand een mens?

Film: Under the Skin, r. Jonathan Glazer, 2013 (genre: fictie, drama, 108 min)

Als aliens zich onder ons zouden mengen, met hun belangen en verlangens, maar ze zouden zich tot op zekere hoogte aan ons aanpassen, zouden onze morele overwegingen dan ook kunnen vermengen? Zouden we er uiteindelijk eenzelfde moraal op kunnen nahouden? Zouden we solidair zijn met dezelfde mensen (slachtoffers), zouden we dezelfde dingen eten?

De plot van Under the Skin

Scarlett Johansson is blijkbaar een alien die door Schotland rijdt op zoek naar mensen. Wat gebeurt er met die mensen nadat ze in een olie-achtige substantie zijn gelopen? Wie zijn de good guys in deze film? Met wie voelen we mee? Wie zijn wij? De hoofdpersoon krijgt er zelf op het laatst genoeg van, maar ze wordt zelf slachtoffer van haar rebellie.

Glazer: Under the Skin

Under the Skin, 2013 (Jonathan Glazer).

Scarlett Johansson.

Met: Scarlett Johansson.

3. Datum n.n.b. Kun je iemand worden door hem te spelen?

Film: Certified Copy, r. Abbas Kiarostami, 2010 (genre: psychologisch-filosofisch, 106 min.)

Volgens Lacan blijkt in het spiegelstadium (het moment waarop de tweejarige zichzelf in de spiegel herkent) dat ons zelfbeeld een verbeelding is. Dat het spiegelbeeld op een of andere manier een vijand is, zien we in een film als The Brøken (r. Sean Ellis, 2008). Maar hoe zit het met het imaginaire karakter van ons zelfbeeld? Als het inderdaad zo imaginair is, kunnen we het dan beheersen? Kunnen we onszelf willekeurig als iemand anders verzinnen?
Het personage James Miller betoogt in zijn boek dat een kopie even waardevol is als het origineel (omdat het om de beleving gaat) en zij (Juliette Binoche) speelt uiteindelijk (met hem) alsof ze 15 jaar geleden getrouwd zijn.

De plot van Certified Copy
In Toscane bezoekt een Franse vrouw een voordracht van de Britse auteur James Miller die in zijn boek, Copie Conforme, verdedigt dat kopieën evengoed waardevol zijn als hun originelen. De vrouw moet gaan eten met haar hongerige zoon, en geeft haar telefoonnummer aan een gemeenschappelijke vriend met het verzoek die aan de auteur te geven. Miller komt naar haar antiekwinkel en samen maken ze een rondrit. Zij neemt hem naar een dorpje. Ze bespreken het onderwerp van zijn boek, de relatie tussen kopieën en originelen. In het dorp worden ze door een barvrouw beschouwd als een getrouwd stel; zij besluit dat spel mee te spelen, en hij doet mee als haar echtgenoot. En wat is de kopie, wat het origineel? En is een herinnering niet ook een kopie?

Kiarostami: Certified Copy

Certified Copy, 2010.

Juliette Binoche en William Shimell

Met: Juliette Binoche, William Shimell, Jean-Claude Carrière

C. Wat moeten we doen?

Niet alleen scepticisme leent zich voor filosofische verfilming. In zowat alle speelfilms komen wel ethische thema's aan de orde, maar zelden in volledige isolatie van gewone menselijke omstandigheden. Ex Machina en Minority Report zijn uitzonderingen. Ex Machina past overigens ook bij het tweede thema, wie is de mens? Hoe zien we de ander, hoe weten we dat zij zich een mens voelt? Dit gaat ook over het "other minds" probleem; over de vraag of we wel zeker zijn dat anderen een geest hebben, zoals wijzelf. In Minority Report draait het om verantwoordelijkheid—geldt die ook voor te verwachte daden?

4. Datum n.n.b. Mensen en robots: hoe lang blijven ze verschillend?

Film: Ex Machina. Alex Garland, 2015 (genre: filosofische science-fiction, 108 min.)

Moeten we doorgaan op de wegen die we een paar eeuwen geleden zijn ingeslagen toen we ons wereldbeeld mechaniseerden (Dijksterhuis)? Zijn alle technologische uitkomsten van ons objectief wetenschappelijk onderzoek, hoewel ze inherent waardevol zijn, ook een zegen voor de mensheid? In Silicon Valley geloven velen in een toekomst die ze met "the singularity" aanduiden: een tijd waarin robots en mensen door elkaar heen leven. Moeten we dat willen? De film van vandaag geeft een inkijkje (veel meer is het niet) in de problemen—genoeg voor ons om er verder over na te denken.

Alan Turing beschreef in 1936 een experiment, dat we sindsdien de Turing test noemen. We kunnen ons afvragen of robots of machines kunnen denken, maar dan moeten we eigenlijk eerst definiëren wat denken is. Omdat Turing zich niet aan zo'n definitie wilde wagen, stelde hij een experiment voor: een proefpersoon converseert met iemand die zich in een andere ruimte bevindt, via geschreven taal. De taak is om vast te stellen of die ander wel een mens is, of een computer. Ava, de robot-hoofdpersoon in Ex Machina heeft een computerbrein dat intelligentie bezit. Ze ziet er verder uit als een gewone vrouw. De Turing-test waar Caleb aan onderworpen wordt is beduidend complexer dan de originele die Turing opzette. De kunstmatige intelligentie die in Ava is ingebouwd is veel complexer en de robot heeft een mensengestalte, en -gelaat. En ze communiceert niet louter met geschreven teksten. De vraag voor Caleb is dan ook nieuw: heeft Ava emoties?

De plot van Ex Machina
Caleb, een 26 jaar oude programmeur bij het grootste internetbedrijf van de wereld, wint bij een prijsvraag een week vakantie bij Nathan de teruggetrokken baas van het bedrijf in zijn kolossale landgoed. Bij aankomst merkt hij dat hij met een KI (kunstmatige intelligentie) moet omgaan, ingebouwd in een mooi robotmeisje, Ava.

Alex Garland: Ex Machina

Ex Machina, 2015.

Nathan (Oscar Isaac), Ava (Alicia Vikander) en Caleb (Domhnall Gleeson).

Met: Oscar Isaac, Alicia Vikander, Domhnall Gleeson.

Weblog

Philosophy of the Arts, a blog by Rob van Gerwen